Іван Мележ не любіў гучных слоў і не давяраў прыгожым фразам. Магчыма, таму, што вайна рана навучыла яго цане маўчання. Магчыма, таму, што ён занадта добра ведаў жыццё, пра якое пісаў. Яго проза – без пафасу і дэкарацый, але з унутраным напружаннем, якое не знікае нават праз дзесяцігоддзі.
Сёння Мележ часта асацыюецца з школьнай праграмай і “Людзьмі на балоце” – кнігай, якую чытаюць спачатку па абавязку. Але варта вярнуцца да яе дарослым, каб убачыць: гэта не раман пра калектывізацыю як гістарычную падзею. Гэта гісторыя пра тое, як вялікая ідэя ўваходзіць у маленькае жыццё і ламае яго па жывым.
Цікава, што пісьменніцкі шлях Мележ пачынаў не з прозы. Яго першыя тэксты былі вершамі, але пазней ён ставіўся да іх строга і нават іранічна. Сапраўдным пісьменнікам, паводле ўласных слоў, ён адчуў сябе толькі тады, калі знайшоў “сваю зямлю” – палескую прозу.
Палессе як характар
Мележ нарадзіўся 8 лютага 1921 года ў вёсцы Глінішча на Гомельшчыне, і Палессе стала для яго не фонам, а лёсам. Балоты, вада, цяжкая глеба, адарванасць ад “цэнтра” – усё гэта фарміруе людзей, якіх ён выводзіць у сваіх раманах. Яны маўклівыя, упартыя, недаверлівыя да ўсяго новага, але ўнутрана моцныя.
Иван Мележ с женой Лидией, дочкой Людмилой и отцом
Палеская гаворка ў “Палескай хроніцы” гучыць асабліва дакладна не выпадкова. Мележ гадамі запісваў словы, інтанацыі, абароты жывой мовы, разумеючы, што яна можа знікнуць пад ціскам уніфікацыі. Таму яго дыялогі – не літаратурны трук, а дакумент часу.
Менавіта з-за гэтай праўдзівасці “Людзі на балоце” доўга не маглі надрукаваць. Рэдакцыі насцярожвала, што калектывізацыя выглядае ў рамане не як “перамога”, а як трагедыя канкрэтных сем’яў. Мележу даводзілася настойліва тлумачыць: ён піша не супраць ідэі, а пра чалавека, які застаецца сам-насам з выбарам.
Стрыманасць як пазіцыя
Вайна стала для Мележа пераломам. Ён пайшоў на фронт, быў цяжка паранены, доўга лячыўся. Пасля гэтага яго проза стала яшчэ больш эканомнай: без лішніх эмоцый, без гучных сцэн. Ён не любіў словы, якія гучаць занадта прыгожа, і лічыў, што сапраўдныя рэчы часта адбываюцца ў цішыні.
Пры гэтым Мележ быў не толькі пісьменнікам, але і афіцыйнай фігурай: займаў высокія пасады, выступаў на з’ездах, ездзіў за мяжу. Аднак сучаснікі ўспаміналі, што ён хутка стамляўся ад афіцыёзу і роляў, навязаных статусам. У прыватным жыцці заставаўся іранічным, замкнутым і вельмі дакладным у словах.
Важны выбар, які ён зрабіў свядома, – мова. У савецкі час пераход на рускую адкрываў значна больш магчымасцяў. Мележ валодаў ёй выдатна і друкаваўся ў саюзных выданнях, але пісаць працягваў па-беларуску, не ўспрымаючы гэта як подзвіг, а як натуральны стан.
Чаму ён патрэбны цяпер
Сёння Мележ чытаецца інакш, чым паўстагоддзя таму. Яго галоўная тэма – чалавек перад ціскам абставін. Што рабіць, калі свет мяняецца без твайго дазволу? Дзе мяжа паміж агульным дабром і асабістым жыццём? Ці ёсць права на свой выбар, калі “так трэба”?
Гэтыя пытанні не састарэлі. Як і сам Мележ – пісьменнік, які пісаў ціха, але трапляў дакладна. Невыпадкова “Палеская хроніка” задумвалася як значна больш шырокая гісторыя некалькіх пакаленняў. Хвароба і ранняя смерць у 1976 годзе не далі яму завяршыць гэты план, але і тое, што засталося, выглядае цэльна і балюча актуальна.
